Anna Mickiewicz

Departament Programów Przedakcesyjnych i Strukturalnych

Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej

Program reorientacji/przekwalifikowań

    1. Geneza programu

    Program Reorientacji/Przekwalifikowań jest jednym z komponentów Programu Aktywizacji Obszarów Wiejskich (PAOW), nakierowanego na podniesienie potencjału gospodarczego, instytucjonalnego i rozwój zasobów ludzkich w regionach typowo rolnych. Obszary wiejskie w Polsce charakteryzują się, wysokim poziomem bezrobocia, w tym nieproporcjonalnie wysokim „bezrobociem ukrytym”, wynikającym m.in. z niskiego poziomu wykształcenia ludności, minimalnego rozwoju sektora małej i średniej przedsiębiorczości oraz słabo rozwiniętej infrastruktury. Bezrobocie na tych obszarach jest również skutkiem pośrednim reform gospodarczych, wprowadzanych od początku lat 90-tych. W procesie tym rolnictwo spełniało rolę swego rodzaju buforu, wchłaniającego pojawiające się w gospodarce nadwyżki siły roboczej. W rezultacie udział ludności utrzymującej się z rolnictwa jest w Polsce  znacznie wyższy niż w sektorach rolnych innych krajów. W efekcie, koszty produkcji rolnej są bardzo wysokie i powodują, że gospodarka rolna jest niekonkurencyjna.

    Mając świadomość trudności ekonomicznych i narastającego bezrobocia na obszarach wiejskich Rząd Polski zwrócił się do Banku Światowego o pomoc w opracowaniu i sfinansowaniu  programu ukierunkowanego na rozwiązanie tych problemów. Efektem wspólnych starań było uruchomienie Programu Aktywizacji Obszarów Wiejskich  umożliwiającego finansowanie działań w zakresie tworzenia nowych, pozarolniczych miejsc pracy, rozwoju zasobów ludzkich i inwestycji w podstawową infrastrukturę. Cały program został zaprojektowany w taki sposób aby umożliwić etapowe wprowadzanie wynikających z niego korzyści, tak aby na zakończenie programu ludność wszystkich wybranych do programu województw uzyskała inwestycje w infrastrukturę, reorientację zawodową i edukację oraz aby nastąpił rozwój przedsiębiorstw prywatnych, który będzie tworzył miejsca pracy i wspierał prawidłowy rozwój gospodarczy regionu.

Program Aktywizacji Obszarów Wiejskich obejmuje trzy komponenty: Komponent A - Mikropożyczki, Komponent B - Rozwój Zasobów Ludzkich i komponent C - Infrastruktura. Przy czym, Komponent B składa się z trzech podkomponentów: B1 - Program Reorientacji/Przekwalifikowań oraz Badania gospodarki i rynku pracy, B2 – Edukacja i B3 – Budowanie potencjału instytucjonalnego administracji lokalnej i regionalnej.

    Ministerstwo Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej koordynuje wdrażanie Komponentu A i Podkompontu B1: Program Reorientacji /Przekwalifikowań oraz Badań Gospodarki i Rynku Pracy.

    2. Program Reorientacji/Przekwalifikowań

Cel i obszar działania

    Programem objęto siedem województw, charakteryzujących się wysokim poziomem bezrobocia wśród ludności wiejskiej, dużym rozdrobnieniem gospodarstw rolnych bądź tzw. obszarami po-pegeerowskimi, są to województwa: świętokrzyskie, podkarpackie, lubelskie, małopolskie, warmińsko-mazurskie, kujawsko-pomorskie i zachodniopomorskie.

    Jako ogólny cel PR/P określono wspieranie rozwoju gospodarczego, zwiększenie dochodów i redukcję ubóstwa w społecznościach wiejskich poprzez udzielenie mieszkańcom pomocy w powiększaniu i wykorzystywaniu ich potencjału zawodowego.

    Celem szczegółowym Programu Reorientacji /Przekwalifikowań jest pomoc dla osób w trudnej sytuacji ekonomicznej i bezrobotnym na terenach wiejskich w zakresie powiększania i wykorzystania ich kapitału zawodowego w odpowiedzi na potencjalne możliwości zatrudnienia na rynku pracy.

    Pośrednim celem programu jest również wzmocnienie sektora usługodawców i przygotowanie Wojewódzkich Urzędów Pracy do realizowania programów przeciwdziałania  bezrobociu, finansowanych z funduszy przedakcesyjnych i strukturalnych.

Beneficjenci programu

    Obszar grupy uprawnionej do wsparcia z programu obejmuje  gminy wiejskie, miejsko-wiejskie i miasta do 20 tysięcy mieszkańców. Z programu mogą korzystać osoby o niskim statusie ekonomicznym, bezrobotni, osoby w okresie wypowiedzenia umowy o prace, osoby, których jedynym źródłem utrzymania jest gospodarstwo rolne o powierzchni poniżej 3 ha przeliczeniowych i młodzież żyjąca w gospodarstwach domowych z wymienionymi osobami. Nie są uprawnieni do korzystania z instrumentów programu emeryci i osoby, które nabyły prawa do świadczeń i zasiłków przedemerytalnych.

Działania finansowane w ramach PR/P

    Program Reorientacji/Przekwalifikowań finansuje trzy grupy działań:

• aktywne formy przeciwdziałania bezrobociu, takie jak usługi związane z zatrudnieniem, szkolenia i okresowe zatrudnienie; 

• rozwój drobnej przedsiębiorczości poprzez  tworzenie centrów wspierania przedsiębiorczości i inkubatorów przedsiębiorczości;

• tworzenie planów lokalnego rozwoju, nakierowanych na rozwój małej przedsiębiorczości i tworzenie nowych miejsc pracy.

    Szkolenia obejmują: szkolenia zawodowe, szkolenia uzupełniające braki w wykształceniu ogólnym i w zakresie poruszania się na rynku pracy oraz szkolenia w trakcie pracy. Przedsiębiorstwa, które szkolą beneficjentów pod kątem ich dalszego wewnętrznego zatrudniania otrzymają zwrot 75% kosztów. Pozostali usługodawcy, np. instytucje szkoleniowe, którzy świadczą szkolenia na potrzeby ogólnego rynku pracy, otrzymują pełną refundację usługi.

    Centra wspierania przedsiębiorczości oferują: kilkudniowe szkolenia w zakresie działalności gospodarczej, świadczenie usług księgowych, finansowych, prawnych, marketingowych i dot. sprzedaży, pomoc w kontaktach z administracją oraz inne usługi konsultingowe dla osób zamierzających rozpocząć działalność gospodarczą i małych przedsiębiorców prowadzących działalność nie dłużej niż 1 rok. Przy wyborze ofert preferowani są usługodawcy, którzy dysponują, lub zamierzają wypracować powiązania z programami mikropożyczkowymi.

    Inkubatory przedsiębiorczości umożliwiają korzystanie z pomieszczeń i infrastruktury, pomoc techniczną, wspólne korzystanie z usług i sprzętu przedsiębiorcom spełniającym kryteria programu, funkcjonującym nie dłużej niż 1 rok.

Planowanie rozwoju lokalnego obejmuje: szkolenie i usługi doradcze w zakresie przygotowywania lokalnych programów promocji zatrudnienia i przedsiębiorczości, planowanie i opracowanie propozycji prac studialnych i materiałów promocyjnych, studia lokalnego potencjału gospodarczego, opracowanie materiałów promocyjnych nt. lokalnego potencjału gospodarczego i projektów inwestycyjnych.

Aktorzy uczestniczący w realizacji PR/P

    Realizacja PR/P koordynowana jest przez Zespół Programowy  w Departamencie Programów Przedakcesyjnych i Strukturalnych. Do zadań Zespołu należy monitorowanie właściwego wykorzystania środków, akceptowanie umów, których równowartość przekracza kwotę 35 tysięcy USD, zapewnienie wsparcia merytorycznego dla instytucji wdrażającej, poprzez doradztwo konsultantów, a także stała współpraca z Bankiem Światowym i Jednostką Koordynacji Programu Aktywizacji Obszarów Wiejskich.

    Za bezpośrednie wdrażanie PR/P odpowiedzialne są wojewódzkie urzędy pracy, na których spoczywa obowiązek promocji programu, przeprowadzenia całej procedury wyboru usługodawców, nadzorowanie każdej realizowanej umowy, rozliczanie usługodawców, prowadzenie całej dokumentacji administracyjno-finansowej i obsługa systemu monitorującego program. Wojewódzkie urzędy pracy opracowują również plany 12-miesięczne zapotrzebowania na poszczególne usługi.   

    Instytucjami uprawnionymi do świadczenia usług PR/P są organizacje pozarządowe, wyspecjalizowane firmy z sektora prywatnego oraz publiczne instytucje szkoleniowe. Wybór firm świadczących usługi, dokonywany przez wojewódzkie urzędy pracy, akceptowany jest przez Zarząd Województwa. Przy wyborze stosowana jest procedura konkursowa. Oznacza to, że umowy na każdy rodzaj usługi zawierane są z wszystkimi usługodawcami, którzy posiadają odpowiednie doświadczenie i potencjał oraz złożyli swoje oferty zgodnie z dokumentacją przetargową. Ograniczeniem w kontraktowaniu usług jest głównie limit środków finansowych przyznanych dla danego województwa.

Finansowanie PR/P

    Program Reorientacji/Przekwalifikowań jest finansowany w 49% ze środków pożyczki Banku Światowego. Pozostała kwota finansowania pochodzi z rezerwy celowej budżetu państwa.

    Całkowity budżet na podkomponent B1 wynosi 44,84 mln USD. W ramach tej kwoty, oprócz usług PR/P realizowane są badania lokalnych rynków pracy. Wartość zakontraktowanych usług wynosi obecnie 42,5 mln złotych, co stanowi około 25 % środków przeznaczonych na program.

    Stworzenie właściwej procedury finansowania jest jednym z kluczowych elementów powodzenia każdego programu. Program Reorientacji/Przekwalifikowań jest swego rodzaju polem doświadczalnym dla programów realizowanych w przyszłości. Obecnie wnioskowanie samorządu województwa o środki na realizację PR/P dokonywane jest na podstawie faktur wystawianych przez usługodawców. Wnioski są weryfikowane na poziomie regionalnym i centralnym. Po ich zatwierdzeniu środki finansowe przekazywane są do Wojewodów, a następnie Marszałków Województw. Jest to dość skomplikowany system, wymagający współdziałania wielu podmiotów i powodujący długi okres przepływu środków. Dlatego  cały czas trwają konsultacje międzyresortowe zmierzające do jego uproszczenia. Prace przy projektowaniu systemów finansowych do SOP RZL skoncentrowane są na stworzeniu możliwie najkrótszego przepływu środków, opartego na jak najprostszym schemacie.

Stan wdrażania PR/P

    Realizacja PR/P rozpoczęła się 1 października 2001 roku i trwać będzie do końca 2003 roku. Do dnia 31 grudnia 2002 roku Zarządy Województw zawarły blisko 700 umów, w ramach których realizowano niemal wszystkie rodzaje usług. Wyjątek stanowi usługa szkolenia w trakcie pracy. Od początku realizacji programu nie zakontraktowana została ani jedna usługa o tym charakterze. Wynika to między innymi z faktu, że pracodawcy nie chcą ponosić dodatkowych kosztów wynikających z zatrudniania nowych pracowników. Po to, aby „ożywić” tę usługę w roku 2003  zwiększono poziom kosztów zwracanych pracodawcom z 50% do 75%. Pozwala to mieć nadzieję, że wzrośnie zainteresowanie dla tego rodzaju wsparcia na rynku pracy. Najpopularniejszą usługą są szkolenia zawodowe – realizują ją wszystkie województwa objęte programem.

    Program finansuje również trzy inkubatory: dwa w Województwie Podkarpackim i jeden w Kujawsko-Pomorskim. Przewiduje się, że na początku roku utworzone zostaną jeszcze dwa inkubatory: w Województwach Małopolskim i Zachodniopomorskim. Jest to bardzo trudna usługa, zarówno ze względu na olbrzymi potencjał i doświadczenie jakim powinien wykazać się przyszły administrator przedsięwzięcia, jak i konieczność wypracowywania odpowiedniej współpracy i wsparcia samorządu lokalnego, a także ze względu na okres refinansowania kosztów – w tym programie koszty będą zwracane tylko do końca 2003 roku. W zakresie rozwijania drobnej przedsiębiorczości, ze środków PR/P sfinansowano 50 centrów wspierania przedsiębiorczości. W połączeniu z mikropożyczkami i dotacjami oferowanymi w ramach Komponentu A PAOW jest to znaczące wsparcie dla osób, które chcą rozpocząć własną działalność gospodarczą. W sumie, na dzień dzisiejszy programem objęto ponad 28 tysięcy osób. I zakłada się, że liczba ta na koniec programu może osiągnąć 70 tysięcy osób.

Dane na dzień 30 listopada 2002, pochodzą z systemu MIS B1 do monitorowania programu

3. Komponent A: Mikropożyczki

    Drugim komponentem koordynowanym przez DPPiS jest Komponent  Mikropożyczkowy. Obejmuję on pięć województw: zachodniopomorskie, małopolskie, kujawsko – pomorskie, warmińsko – mazurskie i podkarpackie. Jego głównym celem jest wparcie mieszkańców obszarów wiejskich rozpoczynających własną działalność gospodarczą w dziedzinach pozarolniczych. 

    W ramach komponentu przewiduje się udzielanie mikropożyczek i jednorazowych dotacji na zakup środków trwałych oraz doradztwo i szkolenia z zakresu powadzenia własnej pozarolniczej działalności gospodarczej. Z usług tych będą mogli korzystać  mieszkańcy gmin wiejskich, wiejsko-miejskich i miast do 20 tys. będący bezrobotnymi, absolwentami, rolnikami prowadzącymi gospodarstwa rolne o powierzchni poniżej 10 ha przeliczeniowych, a także osoby rozpoczynające lub już prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą.

Realizacja Komponentu została uruchomiona w styczniu 2003 roku. W drodze przetargu wybrane zostały dwie instytucje mikrofinansowe, uprawnione do udzielania mikropożyczek: Fundacja na Rzecz Rozwoju Polskiego Rolnictwa (FDPA) i Fundacja Rozwoju Wsi (FWW). Instytucje te zobowiązane są wnieść do każdej mikropożyczki 25% wkładu własnego. Maksymalna kwota wszystkich mikropożyczek, które mogą być udzielone jednemu pożyczkobiorcy stanowi równowartość 5 tys. USD. Maksymalny okres spłaty mikropożyczek określono na 36 miesięcy, a średnie oprocentowanie około 10%.

    Jednorazowe dotacje bezzwrotne, w kwocie 3.600 PLN każda, udzielane są na zakup środków trwałych przez beneficjentów mikropożyczek, którzy rozpoczynają pozarolniczą działalność gospodarczą.

    Komponent będzie wdrażany do końca maja 2004 roku. Na jego realizację przewidziano około 16,7 mln USD, w tym: 10,4 mln USD z kredytu Banku Światowego,  2,9 mln USD pochodzących z budżetu państwa oraz 3,4 mln USD ze środków własnych instytucji mikropożyczkowych.

    Do chwili obecnej instytucje mikrofinansowe zebrały blisko 120 wniosków mikropożyczkowych na kwotę około 1.800 tysięcy złotych.

4. Doświadczenia

    Efekty Programu Reorientacji/Przekwalifikowań i stopień osiągnięcia założonych w nim celów będą znane najwcześniej pod koniec roku 2004. Ale już dziś wiadomo, że program ten jest ważnym doświadczeniem dla instytucji, które będą zarządzać i wdrażać Sektorowy Program Operacyjny RZL. Dotychczasowa realizacja PR/P pokazuje jak istotne jest opracowanie przejrzystych i spójnych procedur, wypracowanie prostego systemu finansowania, a jednocześnie jak złożony jest proces monitorowania, kontroli i oceny podjętych działań. Wojewódzkie Urzędy Pracy po raz pierwszy wprowadziły procedury konkursowe kontraktowania usług z zakresu rynku pracy, wraz z nowoczesnym systemem ich monitorowania. Po raz pierwszy też usługodawcy są odpowiedzialni za efektywność świadczonych usług, czyli  zapewnienie beneficjentom zatrudnienia poprzez podnoszenie ich kwalifikacji zgodnie z rzeczywistym zapotrzebowaniem na rynku pracy.

    Wdrażanie PR/P pokazało również strukturę i potencjał usługodawców aplikujących w przyszłości o środki z EFS. Sektor ten przechodzi trudny proces dostosowywania się do reguł konkurencyjności. Nie wszyscy usługodawcy potrafią działać w sposób efektywny i dostosowywać swoją ofertę do potrzeb lokalnych rynków pracy. Przy okazji udziału w PR/P wielu z nich otrzymało szkolenia i porady jak powinny wyglądać oferty składane w przetargach, jak należy kalkulować biznes plan i budżet w przypadku takich przedsięwzięć jak inkubator, czy centrum wspierania przedsiębiorczości.

    Doświadczenia te są już dziś wykorzystywane przy projektowaniu wszystkich struktur -  zarządzania, wdrażania, finansowania, monitorowania i oceny, Sektorowego Programu Operacyjnego RZL, a w przyszłości przyczynią się do efektywniejszego wykorzystania środków dostępnych w ramach EFS.